Ngành nuôi trồng thủy sản tại Việt Nam phát triển mạnh mẽ, đóng vai trò quan trọng trong cung cấp thực phẩm và thúc đẩy kinh tế. Việc sử dụng các loại thuốc kháng sinh trong nuôi trồng thủy sản phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định pháp luật để đảm bảo an toàn thực phẩm, bảo vệ môi trường và sức khỏe cộng đồng.
Tổng quan về vai trò của thuốc kháng sinh trong nuôi trồng thủy sản
Thuốc kháng sinh giúp kiểm soát dịch bệnh trong nuôi trồng thủy sản, nhưng cần sử dụng đúng cách để đảm bảo an toàn và tuân thủ pháp luật.
Ngành nuôi trồng thủy sản Việt Nam đối mặt với nhiều thách thức về dịch bệnh do vi khuẩn, khiến thuốc kháng sinh trở thành công cụ thiết yếu để bảo vệ sức khỏe tôm, cá và tăng năng suất. Theo Luật Thủy sản 2017, việc sử dụng kháng sinh phải được kiểm soát chặt chẽ để tránh tồn dư hóa chất trong sản phẩm, đảm bảo an toàn thực phẩm và đáp ứng tiêu chuẩn xuất khẩu. Kháng sinh được sử dụng để điều trị hoặc phòng ngừa các bệnh do vi khuẩn như hoại tử gan tụy ở tôm hay bệnh xuất huyết ở cá. Tuy nhiên, việc sử dụng không đúng cách có thể gây ra vi khuẩn kháng thuốc, ảnh hưởng đến sức khỏe con người và môi trường. Các loại kháng sinh phổ biến bao gồm Oxytetracycline, Florfenicol và Sulfadimidine, nhưng phải tuân thủ liều lượng và thời gian ngừng sử dụng theo Thông tư 04/2016/TT-BNNPTNT sửa đổi bởi Thông tư 01/2022/TT-BNNPTNT.
Quy định pháp luật hiện hành yêu cầu người nuôi ghi chép nhật ký sử dụng kháng sinh để đảm bảo truy xuất nguồn gốc và tuân thủ thời gian ngừng thuốc trước khi thu hoạch, theo Nghị định 37/2024/NĐ-CP hướng dẫn Luật Thủy sản 2017. Điều này giúp giảm thiểu nguy cơ tồn dư kháng sinh trong sản phẩm thủy sản, đáp ứng yêu cầu của các thị trường khó tính như EU, Mỹ và Nhật Bản. Ngoài ra, Luật Bảo vệ Môi trường 2020 cũng yêu cầu các cơ sở nuôi trồng xử lý chất thải đúng cách để giảm tác động đến hệ sinh thái. Việc lựa chọn kháng sinh cần dựa trên kháng sinh đồ và tư vấn từ bác sĩ thú y để đảm bảo hiệu quả và an toàn.
Các loại thuốc kháng sinh trong nuôi trồng thủy sản
Theo Thông tư 04/2016/TT-BNNPTNT sửa đổi bởi Thông tư 01/2022/TT-BNNPTNT, các kháng sinh được phép sử dụng trong nuôi trồng thủy sản thuộc nhiều nhóm với cơ chế tác động khác nhau, phù hợp với từng loại bệnh và đối tượng nuôi.
Nhóm β-lactam, bao gồm Amoxicillin và Ampicillin, được sử dụng phổ biến để điều trị các bệnh nhiễm trùng do vi khuẩn Gram dương ở tôm và cá. Những kháng sinh này phá hủy thành tế bào vi khuẩn, giúp kiểm soát hiệu quả các bệnh như viêm ruột ở cá tra hoặc bệnh đốm đỏ ở tôm. Tuy nhiên, người nuôi cần tuân thủ thời gian ngừng thuốc (thường 7-14 ngày) trước khi thu hoạch để tránh tồn dư, như quy định tại Thông tư 04/2016/TT-BNNPTNT. Việc lạm dụng nhóm này có thể dẫn đến vi khuẩn kháng thuốc, làm giảm hiệu quả điều trị trong tương lai.
Nhóm Tetracyclines, chẳng hạn Oxytetracycline và Doxycycline, hoạt động bằng cách ức chế tổng hợp protein của vi khuẩn. Chúng thường được sử dụng để trị bệnh hoại tử gan tụy ở tôm hoặc bệnh xuất huyết ở cá. Tuy nhiên, nghiên cứu từ Viện Nghiên cứu Nuôi trồng Thủy sản 1 cho thấy tỷ lệ kháng Oxytetracycline của vi khuẩn Vibrio sp. lên đến 86,7%, đòi hỏi người nuôi phải thực hiện kháng sinh đồ trước khi sử dụng. Theo Luật Chăn nuôi 2018, kháng sinh chỉ được sử dụng khi có kê đơn từ người có chứng chỉ hành nghề thú y.
Nhóm Quinolones, bao gồm Enrofloxacin, được sử dụng để điều trị các bệnh nhiễm trùng nặng. Tuy nhiên, một số hoạt chất như Ciprofloxacin đã bị cấm trong nuôi trồng thủy sản theo Thông tư 04/2016/TT-BNNPTNT do nguy cơ tồn dư cao và ảnh hưởng sức khỏe con người. Người nuôi cần kiểm tra danh mục kháng sinh cấm để tránh vi phạm pháp luật, có thể bị xử phạt theo Nghị định 38/2024/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực thủy sản.
Nhóm Sulfonamides, như Sulfadimidine kết hợp với Trimethoprim, ngăn chặn tổng hợp axit folic của vi khuẩn, phù hợp để điều trị các bệnh do vi khuẩn nhạy cảm. Tuy nhiên, lạm dụng nhóm này có thể gây tồn dư trong sản phẩm, dẫn đến các vấn đề sức khỏe như dị ứng hoặc rối loạn tiêu hóa cho người tiêu dùng. Nghị định 37/2024/NĐ-CP yêu cầu kiểm tra dư lượng kháng sinh trong sản phẩm trước khi xuất khẩu để đảm bảo an toàn.
Ngoài ra, các kháng sinh như Florfenicol và Benzalkonium chloride được sử dụng để sát trùng hoặc điều trị bệnh, nhưng chỉ được phép dùng khi có chỉ định cụ thể. Thông tư 26/2018/TT-BNNPTNT quy định chi tiết về quản lý thức ăn thủy sản và sản phẩm xử lý môi trường, yêu cầu người nuôi cập nhật thông tin sản phẩm trước khi sử dụng để đảm bảo an toàn sinh học.
Quy định pháp luật về sử dụng kháng sinh trong nuôi trồng thủy sản
Việc sử dụng kháng sinh trong nuôi trồng thủy sản được điều chỉnh bởi Luật Thủy sản 2017, Nghị định 37/2024/NĐ-CP, Nghị định 38/2024/NĐ-CP, và Thông tư 04/2016/TT-BNNPTNT sửa đổi bởi Thông tư 01/2022/TT-BNNPTNT. Dưới đây là các bước cụ thể để tuân thủ quy định pháp luật:
Bước 1: Xác định nhu cầu sử dụng kháng sinh
Người nuôi cần lấy mẫu và phân tích tại các cơ sở kiểm nghiệm uy tín để xác định chính xác loại bệnh do vi khuẩn. Theo Thông tư 04/2016/TT-BNNPTNT, kháng sinh chỉ được sử dụng khi có chẩn đoán rõ ràng. Việc sử dụng kháng sinh để phòng bệnh không được khuyến khích, trừ trường hợp vật nuôi ở giai đoạn con non, theo Luật Chăn nuôi 2018. Người nuôi nên tham khảo ý kiến bác sĩ thú y hoặc chuyên gia để được kê đơn phù hợp.
Bước 2: Lựa chọn kháng sinh được phép lưu hành
Chỉ được sử dụng các kháng sinh nằm trong danh mục cho phép, được công bố trong Thông tư 04/2016/TT-BNNPTNT. Các kháng sinh cấm như Chloramphenicol, Ciprofloxacin, Malachite green được liệt kê trong Phụ lục 1 của Thông tư 04/2016/TT-BNNPTNT, do nguy cơ gây hại sức khỏe và môi trường. Vi phạm có thể bị xử phạt từ 50 triệu đến 1 tỷ đồng theo Nghị định 38/2024/NĐ-CP.
Bước 3: Tuân thủ liều lượng và thời gian sử dụng
Liều lượng kháng sinh phải tuân theo hướng dẫn của nhà sản xuất hoặc bác sĩ thú y. Thông tư 04/2016/TT-BNNPTNT yêu cầu ngừng sử dụng kháng sinh trước khi thu hoạch từ 7-14 ngày để đảm bảo không còn tồn dư. Người nuôi cần ghi chép nhật ký sử dụng kháng sinh, bao gồm tên thuốc, liều lượng, thời gian sử dụng, để phục vụ công tác kiểm tra theo Nghị định 37/2024/NĐ-CP.
Bước 4: Kiểm tra dư lượng kháng sinh trước khi xuất khẩu
Trước khi xuất khẩu, sản phẩm thủy sản phải được kiểm tra dư lượng kháng sinh tại các phòng thí nghiệm được chỉ định, như Viện Kiểm nghiệm An toàn Vệ sinh Thực phẩm Quốc gia. Theo báo cáo của Cục Quản lý Chất lượng Nông Lâm sản và Thủy sản năm 2021, 13/1768 mẫu tôm nuôi có tồn dư chất cấm, dẫn đến cảnh báo từ EU. Nghị định 38/2024/NĐ-CP quy định xử phạt nghiêm khắc đối với các trường hợp vi phạm về dư lượng kháng sinh.
Bước 5: Áp dụng giải pháp thay thế kháng sinh
Để giảm phụ thuộc vào kháng sinh, người nuôi được khuyến khích sử dụng chế phẩm sinh học hoặc thảo dược. Thông tư 26/2018/TT-BNNPTNT cho phép sử dụng các sản phẩm vi sinh như EM hoặc thảo dược như tỏi, sài đất để cải thiện chất lượng nước và tăng sức đề kháng cho tôm, cá. Các mô hình nuôi VietGAP, GlobalGAP cũng được khuyến khích để sản xuất bền vững.
Tác hại của lạm dụng kháng sinh và giải pháp thay thế
Lạm dụng kháng sinh gây ra nhiều hệ lụy nghiêm trọng, đòi hỏi áp dụng các giải pháp thay thế để phát triển bền vững.
Lạm dụng kháng sinh trong nuôi trồng thủy sản dẫn đến nhiều hậu quả nghiêm trọng, ảnh hưởng đến sức khỏe con người, môi trường và uy tín ngành thủy sản. Theo Thông tư 04/2016/TT-BNNPTNT, các chất cấm như Malachite green, Nitrofurans có thể tích tụ trong sản phẩm, gây ra các vấn đề sức khỏe như dị ứng, rối loạn hormone, thậm chí ung thư. Vi khuẩn kháng thuốc, như Vibrio sp. kháng Tetracycline với tỷ lệ 87,2% theo nghiên cứu của Viện Nghiên cứu Nuôi trồng Thủy sản 1, làm tăng khó khăn trong điều trị bệnh. Luật Bảo vệ Môi trường 2020 yêu cầu các cơ sở nuôi trồng xử lý chất thải để giảm ô nhiễm, vì kháng sinh dư thừa có thể phá hủy hệ vi sinh vật có lợi và làm mất cân bằng hệ sinh thái.
Việc sử dụng kháng sinh không đúng cách còn gây thiệt hại kinh tế, đặc biệt khi các lô hàng xuất khẩu bị trả về do tồn dư kháng sinh vượt ngưỡng, như trường hợp EU cảnh báo 4 doanh nghiệp Việt Nam năm 2020. Nghị định 38/2024/NĐ-CP quy định mức phạt lên đến 1 tỷ đồng đối với hành vi sử dụng chất cấm, đồng thời có thể bị rút giấy phép kinh doanh. Điều này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tuân thủ quy định pháp luật và kiểm soát chất lượng sản phẩm.
Để hạn chế lạm dụng kháng sinh, người nuôi có thể sử dụng chế phẩm sinh học như Microbe-Lift DFM hoặc thảo dược như tỏi (10-15g/kg thức ăn/ngày) và xuyên tâm liên (1-1,5kg/50kg cá), theo nghiên cứu của TS. Bùi Quang Tề. Những giải pháp này giúp cải thiện chất lượng nước, tăng sức đề kháng cho tôm, cá và giảm nguy cơ kháng thuốc. Thông tư 26/2018/TT-BNNPTNT khuyến khích sử dụng các sản phẩm xử lý môi trường nuôi trồng thủy sản để đảm bảo an toàn sinh học. Các mô hình nuôi VietGAP, GlobalGAP cũng giúp kiểm soát môi trường nuôi, giảm phụ thuộc vào kháng sinh và nâng cao chất lượng sản phẩm.
Ngoài ra, việc áp dụng công nghệ cao trong nuôi trồng thủy sản, như hệ thống tuần hoàn RAS (Recirculating Aquaculture System), giúp kiểm soát chất lượng nước và giảm nguy cơ dịch bệnh, từ đó hạn chế sử dụng kháng sinh. Luật Thủy sản 2017 khuyến khích đầu tư vào cơ sở hạ tầng và công nghệ để phát triển ngành thủy sản bền vững. Người nuôi cũng cần nâng cao nhận thức thông qua các chương trình tập huấn do Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn tổ chức, nhằm sử dụng kháng sinh một cách khoa học và hợp pháp.
Câu hỏi thường gặp
Những kháng sinh nào bị cấm trong nuôi trồng thủy sản?
Theo Thông tư 04/2016/TT-BNNPTNT, 24 loại hóa chất và kháng sinh bị cấm, bao gồm Chloramphenicol, Ciprofloxacin, Malachite green và Nitrofurans, do nguy cơ gây hại cho sức khỏe con người và môi trường. Vi phạm có thể bị xử phạt theo Nghị định 38/2024/NĐ-CP, với mức phạt lên đến 1 tỷ đồng. Người nuôi cần kiểm tra danh mục cấm trước khi sử dụng.
Làm thế nào để sử dụng kháng sinh đúng cách?
Người nuôi phải sử dụng kháng sinh theo đơn của bác sĩ thú y, tuân thủ liều lượng và thời gian ngừng thuốc (7-14 ngày) trước khi thu hoạch, theo Thông tư 04/2016/TT-BNNPTNT. Ghi chép nhật ký sử dụng kháng sinh là bắt buộc để đảm bảo truy xuất nguồn gốc, theo Nghị định 37/2024/NĐ-CP. Kiểm tra dư lượng kháng sinh trước khi xuất khẩu cũng là yêu cầu quan trọng.
Có giải pháp nào thay thế kháng sinh trong nuôi trồng thủy sản?
Chế phẩm vi sinh như EM, thảo dược như tỏi, sài đất hoặc xuyên tâm liên là các giải pháp thay thế hiệu quả, theo Thông tư 26/2018/TT-BNNPTNT. Những biện pháp này cải thiện chất lượng nước, tăng sức đề kháng cho tôm, cá và giảm nguy cơ kháng thuốc. Mô hình VietGAP, GlobalGAP cũng giúp giảm phụ thuộc vào kháng sinh.
Làm thế nào để kiểm tra dư lượng kháng sinh trong sản phẩm?
Sản phẩm thủy sản cần được gửi đến các phòng thí nghiệm được chỉ định, như Viện Kiểm nghiệm An toàn Vệ sinh Thực phẩm Quốc gia, để kiểm tra dư lượng kháng sinh. Theo Nghị định 38/2024/NĐ-CP, kiểm tra này là bắt buộc trước khi xuất khẩu để đảm bảo an toàn thực phẩm và đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế.
Các loại thuốc kháng sinh trong nuôi trồng thủy sản đóng vai trò quan trọng trong kiểm soát dịch bệnh, nhưng phải được sử dụng theo đúng quy định của Luật Thủy sản 2017, Nghị định 37/2024/NĐ-CP, Nghị định 38/2024/NĐ-CP, và Thông tư 04/2016/TT-BNNPTNT sửa đổi bởi Thông tư 01/2022/TT-BNNPTNT.
Nguồn: https://accdaklak.vn/cac-loai-thuoc-khang-sinh-trong-nuoi-trong-thuy-san-1/
